โครงการจัดทำทะเบียนอาคารควรค่าแก่การอนุรักษ์ Online
พื้นที่สาธารณะเพื่อร่วมกันดูแลมรดกสถาปัตยกรรมในประเทศไทย

จากผลสำรวจในปี พ.ศ. 2546 เพื่อประเมินสถานภาพอาคารรางวัลอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรมดีเด่น สมาคมสถาปนิกสยามฯ ในรอบ 20 ปี ได้พบข้อมูลสำคัญประเด็นหนึ่งคือ ประมาณ 30 % ของรางวัลทั้งหมด เกิดจากการร่วมมือร่วมใจกันอนุรักษ์ของภาคประชาชนเอง ที่มิใช่ภาครัฐ ซึ่งสอดคล้องกับมาตรา 66 ในรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันและกฎบัตรต่างๆ ที่ใช้ปฏิบัติในการอนุรักษ์มรดกโลกของ UNESCO ถึงแม้ว่าจะเป็นอัตราส่วนที่ไม่มาก เมื่อเปรียบเทียบกับอาคารที่ได้รับการอนุรักษ์จากภาครัฐที่ได้รับรางวัล แต่ก็เป็นส่วนสำคัญที่จะผลักดันให้สังคมตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์มากยิ่งขึ้น นั่นหมายความว่า ปัจจุบันการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนมีความสำคัญต่อการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมเป็นอย่างยิ่ง
สมาคมสถาปนิกสยามฯ โดยกรรมาธิการอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรม จึงมีความเห็นว่าควรจะมีมาตรการกระตุ้น สร้างความตระหนักและส่งเสริมสังคม โดยเฉพาะภาคประชาชนให้เข้ามามีส่วนร่วมในการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมของเราไว้ ไม่เฉพาะโบราณสถานตามที่กรมศิลปากรได้ขึ้นทะเบียนไว้เท่านั้น จึงเป็นที่มาของโครงการจัดทำทะเบียนอาคารที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ เพื่อรวบรวมข้อมูลอาคารที่มีคุณค่าทั้งทางด้านศิลปสถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์หรือโบราณคดีหรือคุณค่าต่อสังคม ที่กำลังอยู่ในสภาวะเสี่ยงต่อการเสื่อมสภาพหรือถูกคุกคามจากการพัฒนาด้านการลงทุน โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อเผยแพร่ให้สมาชิกสมาคมฯ ตลอดจนสาธารณชนได้รับรู้และเห็นคุณค่าร่วมกัน อันจะนำไปสู่การหาทางออกให้อาคารเหล่านั้นในทางที่เหมาะสมในอนาคต

แต่ปัญหาจากการดำเนินโครงการในปี พ.ศ. 2547 ก็คือกิจกรรมนี้ยังจำกัดอยู่ในวงแคบของสมาชิกสมาคมสถาปนิกสยามฯที่สนใจเท่านั้น ประกอบกับไม่ได้ดำเนินการต่อเนื่องเมื่อเปลี่ยนคณะกรรมาธิการศิลปสถาปัตยกรรมชุดต่อมา จึงทำให้กิจกรรมนี้ดูเหมือนจะหยุดชะงักไป

ดังนั้นในวโรกาสปีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 80 พรรษา ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2550) และเพื่อสร้างจิตสำนึกในการตระหนักถึงคุณค่าของอาคารเก่าแก่สาธารณชนทั่วไป รวมทั้งเพื่อเป็นการสร้างฐานข้อมูลระยะยาวและต่อเนื่อง ในการสานต่อความร่วมมือจากภาคีต่าง ๆ เพื่อหาทางอนุรักษ์ฟื้นฟูอาคารที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ คณะกรรมาธิการอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรม สมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ (พ.ศ. 2549-2551) จึงได้ดำเนินโครงการจัดทำทะเบียนอาคารควรค่าแก่การอนุรักษ์ ผ่านระบบ Online ขึ้น โดยคาดหวังว่าจะเป็นพื้นที่สาธารณะเพื่อร่วมกันดูแลมรดกสถาปัตยกรรมในประเทศไทย ที่ง่ายต่อการมีส่วนร่วม และให้แนวทางในการป้อนข้อมูล ที่สามารถช่วยกันเพิ่มเติมได้จากผู้รู้หลาย ๆ ทาง

วัตถุประสงค์

1. เพื่อจัดทำทะเบียนสถาปัตยกรรมและบริบทแวดล้อมที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ สำหรับเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ในเชิงสร้างสรรค์
2. เพื่อส่งเสริมให้สังคมตระหนักถึงการเข้ามามีส่วนร่วม ในการอนุรักษ์มรดกศิลปสถาปัตยกรรมอันทรงคุณค่า
3. เพื่อใช้เป็นแนวทางในการให้ความช่วยเหลือทางด้านการอนุรักษ์ต่อไป

หลักเกณฑ์ในการพิจารณา

1. อาคารและบริบทแวดล้อมที่มีคุณค่าทางสถาปัตยกรรมและศิลปกรรม โดยไม่จำกัดว่าจะมีรูปแบบของชนชาติใดโดยเฉพาะ
2. อาคารและบริบทแวดล้อมที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดีหรือสังคมโดยรวม
3. อาคารที่มีอายุตั้งแต่ 50 ปีขึ้นไป
4. อาคารที่มีความเสี่ยงต่อการเสื่อมสภาพ ทั้งโดยปัจจัยทางธรรมชาติหรือโดยมนุษย์ ซึ่งอาจมีผลต่อการใช้สอยในปัจจุบัน

หมายเหตุ: หากอาคารในครอบครองดูแลของสำนักพระราชวัง อาทิเช่น พระราชวัง ตำหนัก ฯลฯ นั้น อยู่ในฐานะเหนือการพิจารณา

ผลที่คาดว่าจะได้รับ

1. เพื่อให้ได้ข้อมูลอาคารและบริบทแวดล้อมที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ ไว้ให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษาค้นคว้าต่อไป
2. เพื่อให้ประชาชนตระหนักและมีความรู้ความเข้าใจ ในมรดกทางสถาปัตยกรรมที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์เหล่านั้นมากยิ่งขึ้น
3. เพื่อผลักดันให้เกิดการอนุรักษ์มรดกทางสถาปัตยกรรม โดยความร่วมมือของภาครัฐและประชาชนในท้องถิ่นทั่วประเทศ
4. เพื่อผลักดันให้เกิดการนำเอาอาคารที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์เหล่านั้น มาใช้ให้เป็นประโยชน์และรับใช้ปัจจุบัน (Adaptive reuse) อันจะเป็นการสนับสนุนให้เกิดการประหยัดพลังงานและส่งเสริมรักษาสภาพแวดล้อมจากการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ

วิธีดำเนินการคัดเลือก

พ.ศ. 2547
การคัดเลือกอาคารควรค่าแก่การอนุรักษ์ แบ่งออกเป็นสองขั้นตอน คือขั้นตอนการคัดเลือกรอบแรกและการคัดเลือกรอบสุดท้าย

1. การคัดเลือกรอบแรก ผู้เสนองานเข้าคัดเลือกจัดส่งรายละเอียดเพื่อพิจารณาในเบื้องต้น ได้แก่ ชื่ออาคารหรือชุมชนและสถานที่ตั้งโดยละเอียด ข้อความระบุถึงความสำคัญของอาคารหรือชุมชนและประวัติความเป็นมาโดยสังเขป รูปถ่ายอาคารหรือชุมชนในจุดที่สำคัญ ชื่อและสถานที่ติดต่อของบุคคลหรือองค์กรที่ส่งงานเข้าคัดเลือก และข้อมูลประวัติการทำงานและผลงานด้านการอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรม ในกรณีเสนอชื่อเพื่อรับรางวัลประเภทบุคคลหรือองค์กร
   
   
2. การคัดเลือกรอบสุดท้าย คณะกรรมาธิการอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรม จะคัดเลือกงานที่นำเสนอจากบุคคลและองค์กรต่างๆ ที่เข้าข่ายได้รับรางวัล โดยจะจัดส่งตัวแทนคณะกรรมการเข้าเยี่ยมชมอาคารหรือชุมชน เพื่อเก็บรวบรวมข้อมูล และประกาศผลการพิจารณาต่อไป

พ.ศ. 2550
การคัดเลือกอาคารผ่านกิจกรรมโครงการประกวดจัดทำทะเบียนอาคารควรค่าแก่การอนุรักษ์ Online